ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Το θέμα ήταν από τα  αναμενόμενα για τους μαθητές…Κατανοητές οι ερωτήσεις και πολύ ωραία επιλογή του παράλληλου κειμένου.Ίσως το Δ1 να δυσκολέψει σε ένα βαθμό τους μαθητές αλλά υπάρχουν πολλά περιθώρια απαντήσεων.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου· ποιητού εν Kομμαγηνή· 595 μ.X.

από το http://www.kavafis.gr/

Το γήρασμα του σώματος και της μορφής μου είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι. Δεν έχω εγκαρτέρησι καμιά. Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως, που κάπως ξέρεις από φάρμακα· νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω.
Είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι.— Τα φάρμακά σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως, που κάμνουνε —για λίγο— να μη νοιώθεται η πληγή.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

Α1. Τρία από τα βασικά γνωρίσματα της ποίησης του Κ. Καβάφη είναι η πεζολογία, η ιδιότυπη γλώσσα και η χρήση συμβόλων. Για το κάθε ένα από τα παραπάνω γνωρίσματα να γράψετε ένα αντίστοιχο παράδειγμα από το ποίημα που σας δόθηκε       Μονάδες 15

Β1. Στο ποίημα, σύμφωνα με τον Στέφανο Διαλησμά, «έχουμε ένα δυσανάλογα μεγάλο τίτλο (με προσεκτικά τοποθετημένη στίξη, ώστε να προβάλλει τα μέρη από τα οποία απαρτίζεται) που υποστηρίζει και συμπληρώνει ποικιλοτρόπως το ποίημα». Να τεκμηριώσετε την παραπάνω άποψη αιτιολογώντας τη συγκεκριμένη επιλογή του τίτλου από τον ποιητή. Μονάδες 20

Β2. Να επισημάνετε στο ποίημα τέσσερα διαφορετικά εκφραστικά μέσα και να ερμηνεύσετε τη λειτουργία τους (μονάδες 12). Μονάδες 20

Γ1. Να σχολιάσετε τους παρακάτω στίχους σε ένα κείμενο 100-120 λέξεων: Εἰς σέ προστρέχω Τέχνη τῆς Ποιήσεως, πού κάπως ξέρεις ἀπό φάρμακα· νάρκης τοῦ ἄλγους δοκιμές, ἐν Φαντασίᾳ καί Λόγῳ. Μονάδες 25

Δ1. Να συγκρίνετε ως προς το περιεχόμενο το ποίημα του Κ. Καβάφη Μελαγχολία τοῦ Ἰάσωνος Κλεάνδρου ποιητοῦ ἐν Κομμαγηνῇ· 595 μ.Χ. με το παρακάτω ποίημα του Τ. Λειβαδίτη Αυτοβιογραφία, εντοπίζοντας (μονάδες 5) και σχολιάζοντας (μονάδες 15) τρεις ομοιότητες και δύο διαφορές μεταξύ των δύο ποιημάτων. Μονάδες 20

Τάσος Λειβαδίτης Αυτοβιογραφία Ἄνθρωποι ποὺ δὲ γνώρισα ποτὲ μοῦ δώσαν τὸ αἷμα μου καὶ τ’ ὄνομά μου, στὴν ἡλικία μου χιονίζει, χιονίζει ἀδιάκοπα μιὰ κίνηση πάντα σὰ νἄθελα νὰ προφυλαχτῶ ἀπὄνα χτύπημα δίψασα γιὰ ὅλη τὴ ζωή, κι ὅμως τὴν ἄφησα γιὰ ν’ ἁρπαχτῶ ἀπ’ τὰ πελώρια ἀγκάθια τῆς αἰωνότητας, ἡ σάρκα μου ἕνας ἐπίδεσμος γύρω ἀπ’ τὸ αὐριανό μου τίποτα κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ μὲ βοηθήσει στὸν πόνο μου ἐκτὸς ἀπ’ τὸν ἴδιο μου τὸν πόνο – εἶμαι ἐδῶ, ἀνάμεσά σας, κι ὁλομόναχος, κ’ ἡ ποίηση σὰ μιὰ μεγάλη ἀλήθεια, ποὺ τὴν ἀνακαλύπτεις ὕστερ’ ἀπὸ χρόνια, ὅταν δὲν μπορεῖ να σοῦ χρησιμέψει πιὰ σὲ τίποτα. Ἐπάγγελμά μου: τὸ ἀκατόρθωτο.

Τάσος Λειβαδίτης, Ποίηση, τ. 1, Αθήνα, Εκδόσεις Κέδρος, 2003, σ. 429.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α1 Η γλώσσα και η στιχουργική μορφή των ποιημάτων του Καβάφη ήταν ιδιόρρυθμες και πρωτοποριακές για την εποχή.Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του αποτελεί και ο πεζολογικός τόνος που κυριαρχεί στα ποιήματα του.Συγκεκριμένα :

πεζολογία: εξαιρετικά λιτός   λόγος, με ελάχιστα επίθετα (όσα υπάρχουν έχουν πάντα ιδιαίτερη σημασία,      δεν είναι ποτέ συμβατικά, κοσμητικά επίθετα,ουδέτερη γλώσσα,    σχεδόν πεζολογική, μακριά από τις ποιητικές συμβάσεις της εποχής. που κάπως ξέρεις από φάρμακα,ο στίχος είναι ελεύθερος ανισοσύλλαβος,άμετρος,ανομοιοκατάληκτος

ιδιότυπη γλώσσα: μείγμα καθαρεύουσας και δημοτικής, με ιδιωματικά στοιχεία της Κωνσταντινούπολης

Τα φάρμακά σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως: δημοτική γλώσσα

εν Φαντασία και Λόγω: χρήση καθαρεύουσας

που κάμνουνε για λίγο: χρήση ιδιωματισμών από τηνΑλεάνδρεια την οποία τιμά ιδιαίτερα στα περισσότερα ποιήματα του ο Καβάφης

χρήση συμβόλων: τα σύμβολα αντικατοπτρίζουν τη ψυχική διάθεση και συγκεκριμένα τη βαθιά μελαγχολία του ποιητή,την πικρία του για το γήρασμα του σώματος αλλά και της ψυχής όπως μας πληροφορεί και  ο ίδιος.Τα σύμβολα που θα μπορούσαν να αντλήσουν οι μαθητές είναι πάρα πολλά.Αναφέρουμε ενδεικτικά τα εξής:Ο Καβάφης όπως κάθε ποιητής, λειτουργεί μέσω των συμβόλων.Η τέχνη είναι συγκέντρωση αρχετύπων που δίνουν ένα φευγαλέο υπαινικτικό νόημα στο λόγο του.

Το φρικτό μαχαίρι είναι βέβαια ο χρόνος, ο οποίος φθείρει το ανθρώπινο σώμα και φέρνει τα γηρατειά. Ο ποιητής αντιπαθεί τα γηρατειά για αυτό και καταφεύγει στην τέχνη της ποιήσεως που δίνει μια πρόσκαιρη θεραπεία, λειτουργεί σα ναρκωτικό «νάρκη του άλγους». Η φθορά που φέρνει ο χρόνος  στο ανθρώπινο σώμα είναι αναπόφευκτη.

τα φάρμακα: αποτελούν τις προσπάθειες της Τέχνης της Ποιήσεως να καταπραϋνουν τη μελαγχολία του ποιητού.Η δημιουργία  ποίησης βοηθά τον ποιητή να μείνει πνευματικά νέος και τα φάρμακα-ποιήματα του παρατείνουν την πνευματική του αυτή νεότητα.Αποτελούν δοκιμές απόσβεσης του άλγους και προσπάθειες αναδημιουργίας και αναγεννήσεως.Τα φάρμακα της ποίησης καθιστούν αθάνατο τον ποιητή καθώς μέσω της εμπνευσμένης σύλληψης,ο ποιητής κατακτά μια θέση στων ιδεών την πόλι και αποτελεί μέρος της πνευματικής παρακαταθήκης της πατρίδας του.

Β1. 

  • ο ποιητής θέλει να αποστασιοποιηθεί από το δικό του πρόβλημα, να το αντιμετωπίσει σαν ξένο και έτσι να φανεί ότι το περιγράφει αντικειμενικά.
  • Θέλει να το παρουσιάσει συγκεκριμένο και αληθινό, επομένως και πιο πειστική τη θέση του, αναφερόμενος σε ένα πρόσωπο με όνομα και επίθετο, έστω και αν είναι ανύπαρκτο ιστορικά.
  • Με αυτά τα στοιχεία του μακροσκελούς τίτλου, η γήρανση του σώματος και της μορφής και η θλίψη που τα συνοδεύει, αποκτούν διαχρονικότητα και καθολικότητα.

Ο εκτενής και δυσανάλογος προς την έκταση του ποιήματος τίτλος, μας προϊδεάζει για το περιεχόμενο του, παρουσιάζοντας τη ψυχική κατάσταση του ποιητή.

Μελαγχολία: η λέξη ανταποκρίνεται στη ψυχική κατάσταση του ποιητή

το  άσωνος Κλεάνδρου ποιητοῦ:  το πρόσωπο είναι φανταστικό όμως πίσω από αυτόν βρίσκεται ο ίδιος ο ποιητής, ο οποίος ταυτίζεται με αυτόν. Ο Ιάσων Κλεάνδρου δεν υπήρξε. Είναι φανταστικό πρόσωπο και το όνομά του, πιθανώς, με πολλή προσοχή καασκευασμένο ( Ιάσων, ιάομαι=θεραπεύω. Κλεάνδρου < κλέος+ἀνήρ)

ν Κομμαγηνῇ: κρατίδιο στο σημερινό βορειοανατολικό τμήμα της Συρίας, ανάμεσα στον Ταύρο και τον Ευφράτη, το οποίο διαλύθηκε όταν υποδουλώθηκε από τους Ρωμαίους το 72 μ.χ. Η Κομμαγηνή, ένα μικρό κρατίδιο στη Συρία, σε παρακμή, αφού 40 χρόνια αργότερα (638) θα κατακτηθεί από τους Άραβες, μόνο ως σύμβολο φθοράς εξυπηρετεί. Ίσως γι’ αυτό και το 595μ.Χ, αφού τίποτ’ άλλο δε συνέβη τότε. Ίσως και γιατί η χρονολογία περιλαμβάνει την ηλικία του ίδιου του Καβάφη, όταν έγραφε το ποίημα ( 55 χρονών το 1918) Το κρατίδιο της Κομμαγηνής αναφέρεται και στον «Τελευταίο Σταθμό» του Σεφέρη, ως παράδειγμα κρατιδίου  που εξαφανίστηκε από το προσκήνιο της ιστορίας. Ο φανταστικός ποιητής τοποθετείται σε ένα ανύπαρκτο κρατίδιο που αποτελεί σύμβολο της φθοράς που επέρχεται με το χρόνο. Η χρονολογία 599 είναι τυχαία και υποδηλώνει τη θλίψη για τη γήρανση του σώματος. Η θεραπευτική ιδιότητα της ποίησης όμως είναι διαχρονική. Το ποίημα ανήκει στην Υστερορωμαϊκή περίοδο ή στην πρωτοβυζαντινή εποχή, δηλαδή σε μια μεταβατική περίοδο μεταξύ του αρχαίου κόσμου και των πρώτων χριστιανικών χρόνων. Γράφεται όταν ο ποιητής είναι περίπου 55 ετών το 1918,ακριβώς στην ηλικία που αρχίζει η γήρανση του αντρικού σώματος. Έτσι μέσα από ένα ιστορικά ανύπαρκτο πρόσωπο της ίδιας ηλικίας, επικοινωνεί ο ίδιος με την ποίηση κάνοντας έναν  εσωτερικό μονόλογο.

Ο Ιάσων Κλεάνδρου είναι ποιητής και Έλληνας της διασποράς όπως και ο Καβάφης

Το όνομα, το τοπωνύμιο, η χρονολογία, δίνουν ένα ιστορικό άλλοθι στον Καβάφη, για να αναπτύξει τον εσωτερικό αυτό μονόλογο. Ένα ιστορικό άλλοθι που και τον ίδιο θα κρύψει και θα δώσει άλλη διάσταση στο ποίημά του.
Τι μένει απ’ τον τίτλο; “Μελαγχολία ποιητού” Αυτό το τετριμμένο, το πολυχρησιμοποιημένο από/για τους ποιητές συναίσθημα, η μελαγχολία, αποκτάει άλλη διάσταση καθώς εντάσσεται σ’ αυτό το ψευδοϊστορικό πλαίσιο. Το ανύπαρκτο πρόσωπο της ιστορίας, ο Ιάσων Κλεάνδρου, γίνεται το προσωπείο του Καβάφη, του… ποιητού εν Αλεξανδρεία, 1918 μ.Χ…

Τα συναισθήματα του ποιητή έτσι αποκτούν τη διάσταση του καθολικού και διαχρονικού βιώματος Δίνεται η ευκαιρία στον ποιητή να μιλήσει με προσωπείο, άρα με ελευθερία. Κερδίζει σε αντικειμενικότητα, αληθοφάνεια, πειστικότητα δείχνει ότι το ποίημα είναι ιστορικό. Με το τέχνασμα της πλαστοπροσωπίας κάνει το ποίημα πιο αντικειμενικό.

Η χρήση της άνω τελείας υποδηλώνει την ολοκλήρωση ενός νοήματος και το πέρασμα του σε ένα άλλο.Η άνω τελεία απομονώνει τη χρονική περίοδο της γραφής του ποιήματος μια ψευδή ημερομηνία που προσδίδει διαχρονικότητα στο ποίημα.

Β2.

Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως →προσωποποίηση

Νάρκης του άλγους δοκιμές→ υπερβατό

Είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι→ επάνάληψη,σχήμα υπαλλαγής και μεταφορά

Τα φάρμακα σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως → προσφώνηση της ποίησης

Γ1

Ο ποιητής προστρέχει στην ποίηση για να του δώσει την ανακούφιση που επιθυμεί. Τα φάρμακα της ποιήσεως είναι οι απόπειρες του πνευματικού ανθρώπου να ζει με αξιοπρέπεια υπομένοντας τον πόνο. Βασικά συστατικά της ποιητικής δημιουργίας είναι η Φαντασία και ο Λόγος. Ο ποιητής με τη δύναμη της φαντασίας συλλαμβάνει τις ιδέες και με τη μαγική λειτουργία του Λόγου/Γλώσσας πραγματοποιεί τη σύλληψη ιδεών. Η τέχνη του ποιήματος είναι το καταφύγιο του ποιητή όπου ελπίζει πως θα βρει παρηγοριά .Πιθανόν ο ποιητής να αισθάνθηκε τις ευεργετικές επιδράσεις της ποίησης στις πληγές της ψυχής ,να του στάθηκε η ποίηση  ως σανίδα σωτηρίας, ως διέξοδο στα αδιέξοδα .Αφού λοιπόν του έχει γιατρέψει κατά καιρούς τις πληγές της ψυχής ,ο ποιητής ζητάει τη βοήθεια της για να γιατρέψει τη φθορά του χρόνου. Τα φάρμακα είναι οι απόπειρες κατευνασμού του πόνου, δηλαδή η δύναμη της φαντασίας, που οδηγεί το νου του ποιητή  εκεί που ο νους των κοινών ανθρώπων δεν μπορεί να φτάσει. Είναι η μαγική λειτουργία του λόγου, δηλαδή της γλώσσας που μέσω των λέξεων αισθητοποιεί τις ποιητικές συλλήψεις. Όπως οι έννοιες Τέχνη και Ποίηση έτσι και η Φαντασία και ο Λόγος προσωποποιούνται στο ποίημα και γράφονται με κεφάλαιο αρχικό. Επιπλέον οι λέξεις φαντασία και Λόγος είναι ειδικοί όροι της στωικής φιλοσοφίας.

Δ1

Τα δύο ποιήματα από την πρώτη κιόλας ανάγνωση έχουν κοινά θέματα.Οι ποιητές αναλογίζονται τη σημασία και την αξία της ποίησης στη ψυχή του ανθρώπου και ειδικότερα εκείνου που διακατέχεται από το συναίσθημα της μοναξιάς-μελαγχολίας καθώς και τη φθοροποιό επίδραση του χρόνου στο σώμα και τη ψυχή του ανθρώπου.

Συγκεκριμένα:

  • το θέμα της ηλικίας: το γήρας και η φθορά του χρόνου προβληματίζουν ιδιαίτερα και τους δυο ποιητές,ο Λειβαδίτης αναφέρεται στην ηλικία που χιονίζει,το χιόνι συμβολίζει το άσπρισμα των μαλλιών που αντικατοπτρίζει την ηλικία της ωρίμασης στὴν “ἡλικία μου χιονίζει, χιονίζει ἀδιάκοπα” “ἡ σάρκα μου ἕνας ἐπίδεσμος γύρω ἀπ’ τὸ αὐριανό μου τίποτα  ”  .Η επίδραση του χρόνου προκαλεί θλίψη και μελαγχολία στον ποιητή ,κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ μὲ βοηθήσει στὸν πόνο μου και αισθάνεται ανήμπορος να ανταπεξέλθει στη φυσική συνέχεια που θα φέρει ο χρόνος,το γήρας.Αντίστοιχα ο Καβάφης θεωρεί το χρόνο πληγή από φρικτό μαχαίρι,που του αλλοιώνει τόσο την μορφή του όσο και τη ψυχική του ισορροπία.
  • η επίκληση στην ποίηση: Ο Καβάφης επικαλείται την ποίηση ως Τέχνη ανυπέρβλητη και αθάνατη στη φθοροποίο λαίλαπα του χρόνου που θα γκρεμίσει στο διάβα του κάθε ομορφιά σωματική και ψυχική.Η ποίηση θα αποτελέσει τη θεραπαινίδα των πληγών του σώματος και εκείνων που θα αρχίσουν να φαίνονται σιγά-σιγά κατά την προέλαση του αλλά, και εκείνων που ήδη είναι παρούσες. Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως, που κάπως ξέρεις από φάρμακα· νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω. Ο Λειβαδίτης θεωρεί την ποίηση ως μεγάλη αλήθεια και αναζητά μέσα από αυτήν  τον εξαγνισμό και τη λύτρωση του πράγμα ακατόρθωτο,όπως και το επάγγελμα του ποιητή. κ’ ἡ ποίηση σὰ μιὰ μεγάλη ἀλήθεια, ποὺ τὴν ἀνακαλύπτεις ὕστερ’ ἀπὸ χρόνια, ὅταν δὲν μπορεῖ να σοῦ χρησιμέψει πιὰ σὲ τίποτα
  • η μοναξιά και η μελαγχολία των ποιητών.Και τα δύο κείμενα διαπνέονται απ΄π έντονη μελαγχολία και μοναξιά.Οι ποιητές αισθάνονται ανήμποροι και αδύναμοι να αντιμετωπίσουν μέσω της Τέχνης τους τη φθορά του χρόνου και αρκούνται σε δοκιμές-απόπειρες να εξιλεωθούν.Τα μόνα μέσα που διαθλετουν είναι η ποιητική γραφή και η έμπνευση-η φαντασία που θα κάνουν έσταω και προσωρινά τις πληγές να κλείσουν όχι όμως και να επουλωθούν.”κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ μὲ βοηθήσει στὸν πόνο μου ἐκτὸς ἀπ’ τὸν ἴδιο μου τὸν πόνο – εἶμαι ἐδῶ, ἀνάμεσά σας, κι ὁλομόναχος, κ’ ἡ ποίηση σὰ μιὰ μεγάλη ἀλήθεια, ποὺ τὴν ἀνακαλύπτεις ὕστερ’ ἀπὸ χρόνια, ὅταν δὲν μπορεῖ να σοῦ χρησιμέψει πιὰ σὲ τίποτα” και Καβάφης αντίστοιχα  Δεν έχω εγκαρτέρησι καμιά. Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως, που κάπως ξέρεις από φάρμακα· νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω.

ΔΙΑΦΟΡΕΣ

  • Η χρήση προσωπείου στον Καβάφη για τη δημιουργία ενός ποιητικού άλλοθι Ακριβώς επειδή ο Ιάσων Κλεάνδρου είναι φανταστικό πρόσωπο και το 595 μ.χ είναι έτος τυχαίο, η μελαγχολία του ποιητού είναι η μόνη πραγματικότητα του τίτλου και ανταποκρίνεται στον Καβάφη. Θα μπορούσε να εξομολογηθεί τον καημό του άμεσα, αφαιρώντας το ιστορικό άλλοθι του χώρου και χρόνου που ορίζεται με τον τίτλο, καθώς και το φανταστικό πρόσωπο που πλάθει για αυτόν τον σκοπό, και κρατώντας για τίτλο μόνο το μελαγχολία του ποιητού η μελαγχολία του Κ.Π. Καβάφη ποιητού εν Αλεξάνδρεια .Όμως οι λόγοι που ακολουθεί αυτήν την ποιητική επιλογή είναι για να κάνει το πρόβλημα του καθολικό και να καταστήσει διαχρονικό το ποίημα.Αντίθετα ο Λειβαδίτης με τον τίτλο “Αυτοβιογραφία”, εκθέτει άμεσα το πρόβλημα του στον αναγνώστη και παρουσιάζει το όλο ποίημα ως προσωπικό βίωμα και πρόβλημα που τον απασχολεί,ψάχνοντας να βρει λύσεις μέσω της Ποίησης.
  • η ποίηση ως απόπειρα λύτρωσης: Στον Καβάφη η ποίηση αποτελεί την προσπάθεια λύτρωσης και εξιλέωσης του ποιητή. Πίσω από το την ποιητική του persona ο Καβάφης,αναζητά τα φάρμακα της ποήσης,τα οποία θεωρεί ότι θα μπορέσουν έστω και για λίγο να καταπραϋνουν την πληγή.Άρα θεωρεί ότι η ποίηση ασκεί τελικά ευεργετική επίδραση στην ψυχή του καθώς με το δυναμικό της οίστρο ,τον κάνει να ξεχάσει τα βάσανα του.Τα φάρμακά σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως, που κάμνουνε —για λίγο— να μη νοιώθεται η πληγή. Αντίθετα στο Λειβαδίτη,η ποήση δεν καταφέρνει απολύτως τίποτα και δεν καταφέρνει να επουλώσει τις πληγές του.Ο απαισιόδοξος τόνος έτσι είναι περισσότερο έντονος στον Καβάφη από ότι στο Λειβαδίτη αφού ο τελευταίος θεωρεί τη ποίηση ως μια μεγάλη αλήθεια που ανακαλύπτει μετά από χρόνια και τελικά δε μπορεί να του καταστεί χρήσιμη.  κ’ ἡ ποίηση σὰ μιὰ μεγάλη ἀλήθεια, ποὺ τὴν ἀνακαλύπτεις ὕστερ’ ἀπὸ χρόνια, ὅταν δὲν μπορεῖ να σοῦ χρησιμέψει πιὰ σὲ τίποτα. Ἐπάγγελμά μου: τὸ ἀκατόρθωτο.

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>