“ιστοριογνωσία”

Η Ιστορία και η Ιστοριογραφία ως μαθήματα πολιτισμού

Ε. Γλύκατζη -Αρβελέρ

Πιστεύεται ότι ο άνθρωπος είναι το μόνο δημιούργημα της φύσης, το μόνο ζώο δηλαδή, που έχει μνήμη των έργων του και των βιωμάτων της ομάδας που ανήκει. Μ’ αυτό το σκεπτικό έγινε δεκτό ότι μόνο ο άνθρωπος έχει ιστορία συνειδητή και ακόμη πιο ριζικά εκφράστηκε το αξίωμα ότι ο άνθρωπος είναι ο δημιουργός της ιστορίας. Η ιστορία, σύνοψη μνήμης ατόμων και ομάδων, είναι, λοιπόν, έργο μόνο του ανθρώπου: ιδού η αρχή που εδραιώνει την ιστορική εμπειρία. Σ’ αυτήν την αρχή, όμως, υπάρχει ανταπάντηση, που λέει ότι: “Όσο η ιστορία είναι δημιούργημα του ανθρώπου, άλλο τόσο και ο άνθρωπος, ο ενταγμένος στο χρόνο, είναι δημιούργημα της ιστορίας”.

Η γνώμη αυτή εύκολα μπορεί να θεωρηθεί σαν εισαγωγή της μελέτης που θέλει την ιστορία (και κατά επέκταση την ιστοριογραφία σαν μέγιστο ανθρωπιστικό μάθημα, μολονότι, (βέβαια με κάποια υπερβολή), ο Hegel έγραψε ότι “το μόνο πραγματικό δίδαγμα της ιστορία είναι ότι κανείς δεν διδάσκεται ποτέ τίποτε από αυτήν”. Η αθέλητη αυτή εγελιανή ταύτιση του ιστορικού μαθήματος, με την όποια άχρηστη πείρα του ανθρώπου που αδυνατεί να γίνει μάθημα για τον άλλον, μάλλον πρέπει να θεωρηθεί άποψη επιφανειακή και άσχετη από το δίδαγμα που δίνει η γνώση του ιστορικού γίγνεσθαι.

Είναι φανερό ότι η ανάδειξη της ιστορίας σε επιστήμη, με γνωσιολογικό περιεχόμενο και με ειδικούς κανόνες επιστημολογικούς, ανάγει την ιστορική πράξη, πέρα από μια απλή εμπειρία, σε ύψος “κτήματος ες αεί”· σε μνημείο, δηλαδή σε ορόσημο μνήμης, και γι’ αυτό σε δίδαγμα και βάση αγωγής και ζωής.

Πολλές ενδείξεις υπογραμμίζουν τη σημασία της ιστορίας στη διαπαιδαγώγηση του πολίτη. Η αναφορά στα πάτρια αποτέλεσε πάντοτε μέλημα της πολιτείας στην αναζήτηση της συνοχής της. Η λειτουργία αυτή γίνεται θεσμική και πραγματοποιείται είτε με τη διδασκαλία της παράδοσης (της πατροπαράδοτης δηλαδή ιστορίας), είτε με τη συμμετοχή των πολιτών σε τελετές και εορτές που συνοψίζουν, κατά τη συντακτική τελετουργία, μνήμη συλλογική, πολύχρονη και μακραίωνη. Αυτό άλλωστε, αποκρυσταλλώνεται και υλοποιείται με την ανέγερση μνημείων σε δημόσιους χώρους.

Να θυμίζω ότι μνήμη και μνημείο έχουν την ίδια ρίζα και να τονίσω άλλη μια φορά ότι, ο έλεγχος από την πολιτεία της συλλογικής μνήμης, έτσι όπως καταγράφεται στις εθνικές εορτές και στις πανηγυρικές επετειακές συνάξεις, αποδεικνύει, κατά τη γνώμη μου, την αναγνώριση του ρόλου της ιστορίας για τη συνοχή του πολιτικού συνόλου μιας χώρας, δηλαδή του κάθε έθνους.
Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο ότι ο κάθε λαός, (μέσω βέβαια των ταγών του, πολιτικών και πνευματικών) ασκεί, σχεδόν ασυνείδητα μία εκλεκτική επιλογή των ιστορικών γεγονότων που τον αφορούν. Κρατά δηλαδή και υπογραμμίζει όσα του προσδίδουν αίγλη και μεγαλείο, ενώ παραδίδει σε ιστορική αμνησία, προσπερνά, αγνοεί και αποσιωπά ό,τι υποβαθμίζει την ιστορική του πράξη, είτε εξαιτίας των κινήτρων της, είτε λόγω των κακών αποτελεσμάτων της.

Έτσι, ο κάθε λαός, έχει την ιστορία που διάλεξε να έχει. Αυτή η ιστορία αυτοεκτίμησης γεμίζει σήμερα τα σχολικά εγχειρίδια κάθε λαού και κάθε χώρας, άσχετα συχνά από τις επικρίσεις και κρίσεις των ειδικών ευσυνείδητων επιστημόνων. Αυτό, ίσως, εξηγεί και το ότι οι λαοί ανακαλύπτουν πρώτα τη σχέση που έχουν με το παρελθόν τους και ύστερα σκύβουν στη γνώση της ιστορίας τους. Και ας μην ξεχνάμε ότι η ιστορία είναι μεν δημιούργημα του παρελθόντος, αλλά διαβάζεται πάντα στο παρόν και απευθύνεται στο μέλλον. Γι’ αυτό και ο καθένας θέλει την πράξη του απέριττη και παραδειγματική, άσχετα από την αλήθεια που η ιστορική επιστήμη καλείται να αποκαταστήσει.

Έτσι, το ίδιο γεγονός, διαβάζεται διαφορετικά από τους νικητές και γράφεται διαφορετικά από τους ηττημένους. Και δεν μιλώ εδώ μόνο για γεγονότα που έφεραν σε σύγκρουση διαφορετικούς λαούς και χώρες, αλλά και για γεγονότα διχασμού που αφορούν στην ιστορία ενός και του αυτού έθνους.

Γίνεται έτσι αμέσως φανερό ότι η τεκμηρίωση για τη σύνταξη ιστορίας δεν μπορεί να βασισθεί σε έργα που αποβλέπουν σε εθνικές, πολιτικές ή προσωπικές σκοπιμότητες του τότε ή του τώρα. Είναι αναγκαίο ο ιστορικός να διερευνά πτυχές που είναι άσχετες σε πρώτη όψη από την επίσημα καθιερωμένη πράξη, αλλά που η εξέτασή τους διαφωτίζει την ιστορική εξέλιξη.

Αναφέρω, για παράδειγμα, ότι τα θέματα που διαλέγει για το Παγκόσμιο Ιστορικό Συνέδριο η Διεθνής Επιτροπή Ιστορικών Σπουδών, είναι πάντοτε αντικείμενο προστριβών μεταξύ των ιστορικών σχολών και ότι εκφράζουν προβλήματα της σύγχρονης έρευνας των ιστορικών επιστημών, έτσι όπως διαμορφώνονται στο γενικότερο ερευνητικό και επιστημονικό πλαίσιο της εποχής. Τα θέματα αυτά μαρτυρούν με τον τρόπο τους:
α) την επίδραση της τεχνολογικής προόδου στην ιστορική μελέτη, και
β) τη διεθνοποίηση (μάλλον πλανητοποίηση) των σύγχρονων κοινωνιών, που άσχετα από τα ειδοποιά εθνικά, πολιτιστικά στοιχεία, ζουν η κάθε μία σήμερα σε σχέση καθημερινής αλληλεξάρτησης.

Μιλώ και πάλι για την ιστορική αρχή που θεσπίζει ότι το παρελθόν δεν είναι ποτέ ολότελα παρωχημένο, και ότι ναι μεν ο άνθρωπος κάνει την ιστορία, αλλά κυρίως είναι η ιστορία που κάνει τον καθένα μας να είναι αυτό που είναι. Ας πω μαζί με τον T. S. Elliot, “σκλάβος ή ελεύθερος είναι ο καθένας μας δημιούργημα της ιστορίας του”. “Κάρμα” ονόμασε ο Arnold Toynbee την υπόγεια αυτή ιστορική παρουσία στη μετέπειτα πραγματικότητα.

 

Αυτή, η παρούσα ιστορία, κάνει το ιστορικό μάθημα να είναι θέμα και μέλημα του καθενός. Γι’ αυτό και ειπώθηκε ότι η ιστορία είναι η πιο ευτυχισμένη επιστήμη, εφόσον κατέκτησε μικρούς και μεγάλους: όπως κάποτε τα παραμύθια της γιαγιάς και όπως σήμερα η λογοτεχνία που κυκλοφορεί σε βιβλία τσέπης.
 

 (Απομαγνητοφωνημένο κείμενο της ομιλίας που έγινε στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν)

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

 

Α.  Καλείστε να ενημερώσετε για το περιεχόμενο  του κειμένου από: Πιστεύεται ότι ο άνθρωπος…… που η ιστορική επιστήμη καλείται να αποκαταστήσει. τους συμμαθητές σας στη Βουλή των εφήβων.  (100-120 λέξεις)

ΜΟΝΑΔΕΣ:25

 Β.1  Να αναζητήσετε τους τρόπους πειθούς που χρησιμοποιεί η ομιλήτρια με σκοπό  να πείσει το ακροατήριο για την αλήθεια των απόψεων της.

ΜΟΝΑΔΕΣ:5

 Β.2 Να δώσετε τα συνώνυμα των παρακάτω λέξεων:

αξίωμα  εδραιώνει  συλλογική  παρωχημένο  μέλημα

ΜΟΝΑΔΕΣ: 5

Β.3  Να χωρίσετε τις λέξεις στα συνθετικά τους μέρη και να δώσετε με το  β΄ συνθετικό ένα παράγωγο:

σύνοψη  ιστοριογραφία  πατροπαράδοτης  προστριβών ανέγερση

ΜΟΝΑΔΕΣ: 5

 

 

Β.4 Να αναφερθείτε στη συλλογιστική πορεία της 4ης  «Πολλές ενδείξεις υπογραμμίζουν…. σε δημόσιους χώρους.» & 5ης παραγράφου: «Να θυμίζω ότι μνήμη και μνημείο….. δηλαδή του κάθε έθνους.»

ΜΟΝΑΔΕΣ: 4

Β.5 Να αξιολογήσετε το παρακάτω επιχείρημα:

α)ως προς το είδος των προτάσεων                                                        ΜΟΝΑΔΕΣ: 2

β)ως προς την πορεία του συλλογισμού                                                    ΜΟΝΑΔΕΣ: 2

γ)  ως προς την αποδεικτική του ισχύ                                                   ΜΟΝΑΔΕΣ: 2

 

Πιστεύεται ότι ο άνθρωπος είναι το μόνο δημιούργημα της φύσης, το μόνο ζώο δηλαδή, που έχει μνήμη των έργων του και των βιωμάτων της ομάδας που ανήκει. Μ’ αυτό το σκεπτικό έγινε δεκτό ότι μόνο ο άνθρωπος έχει ιστορία συνειδητή και ακόμη πιο ριζικά εκφράστηκε το αξίωμα ότι ο άνθρωπος είναι ο δημιουργός της ιστορίας.

 

Β.6  Να σχολιάσετε την ρήση της ομιλήτριας: «Και ας μην ξεχνάμε ότι η ιστορία είναι μεν δημιούργημα του παρελθόντος, αλλά διαβάζεται πάντα στο παρόν και απευθύνεται στο μέλλον».

ΜΟΝΑΔΕΣ:10

Γ . Στην επέτειο της 25ης Μαρτίου ακούσθηκαν ρατσιστικά, εθνικιστικά  συνθήματα  για έθνος  που φιλοξενείται στη χώρα σας, ενώ παράλληλα οι δημοσκοπήσεις από ερωτηθέντες μαθητές έδειξαν έλλειψη ιστορικής γνώσης για την επέτειο αυτή. Σε ένα άρθρο που θα δημοσιευτεί στην τοπική εφημερίδα καλείστε να αναπτύξετε τη σημασία της ιστορικής γνώσης για τη διαπαιδαγώγηση του πολίτη και την απόκτηση της εθνικής του συνείδησης καθώς και τους κινδύνους  που εγκυμονεί η ανιστορικότητα για την ειρηνική συνύπαρξη  των λαών.   (500-600 λέξεις)

ΜΟΝΑΔΕΣ: 40

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>